ସନାତନ ଧର୍ମର କର୍ମକାଣ୍ଡରେ 'ସଂକଳ୍ପ' ହେଉଛି ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଯେଉଁଠାରେ ଜଣେ ଭକ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଶକ୍ତି ସହିତ ନିଜର ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରେ। ଆପଣ ହୁଏତ ଦେଖିଥିବେ, ଯେକୌଣସି ପୂଜା ଆରମ୍ଭରେ ପୁରୋହିତ ମହାଶୟ ହାତରେ ଜଳ, ଅକ୍ଷତ ଏବଂ ପୁଷ୍ପ ନେଇ କିଛି ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ନ୍ତି - ଏହାକୁ ହିଁ 'ସଂକଳ୍ପ' କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଏହା କେବଳ ଏକ ପରମ୍ପରା ନୁହେଁ, ଏହା ହେଉଛି ଆପଣଙ୍କ ପୂଜାର ଲକ୍ଷ୍ୟ (Goal)।
ଆଜିର ଏହି ବିସ୍ତୃତ ପୋଷ୍ଟରେ ଆମେ ଜାଣିବା ସଂକଳ୍ପ କାହିଁକି ଜରୁରୀ, ଏହାର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଅର୍ଥ କଣ ଏବଂ ସଂକଳ୍ପ କରିବାର ସଠିକ୍ ବିଧି କଣ।
୧. ସଂକଳ୍ପ କଣ? (What is Sankalpa?)
'ସଂକଳ୍ପ' ଶବ୍ଦଟି ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦରୁ ସୃଷ୍ଟି - 'ସମ୍' (ସମ୍ୟକ ବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ) ଏବଂ 'କଳ୍ପ' (ବିଚାର ବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା)। ଏହାର ସରଳ ଅର୍ଥ ହେଉଛି "ଏକ ପବିତ୍ର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ନିଜକୁ ସମର୍ପିତ କରିବା"।
ଶାସ୍ତ୍ର କହେ - "ସଂକଳ୍ପହୀନଂ ନିଷ୍ଫଳମ୍"। ଅର୍ଥାତ୍, ସଂକଳ୍ପ ବିନା କରାଯାଇଥିବା କୌଣସି ବି କର୍ମ ବା ପୂଜାର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହା ଏକ 'କଣ୍ଟ୍ରାକ୍ଟ' (Contract) ଭଳି, ଯେଉଁଥିରେ ଆପଣ ଭଗବାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି ଯେ - "ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ, ଏହି ସ୍ଥାନରେ, ଏହି କାରଣ ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କର ପୂଜା କରୁଛି।"
୨. ସଂକଳ୍ପର ମନସ୍ତାତ୍ବିକ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଗୁରୁତ୍ୱ
ଏକାଗ୍ରତା (Focus): ସଂକଳ୍ପ ଆମ ମନକୁ ଶହେଟି ଦିଗରୁ ଟାଣି ଆଣି କେବଳ ପୂଜା ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ କରେ।
କାଳ ଓ ପରିବେଶର ଜ୍ଞାନ: ସଂକଳ୍ପ ମନ୍ତ୍ରରେ ଆମେ ବର୍ତ୍ତମାନର ସମୟ (ଯୁଗ, ବର୍ଷ, ମାସ, ତିଥି) ଏବଂ ସ୍ଥାନ (ଭୂଖଣ୍ଡ, ଦେଶ, ଗ୍ରାମ) ବିଷୟରେ କହୁ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଜାଣିପାରୁ ଯେ ଅନନ୍ତ ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ଆମର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କେଉଁଠି।
ପରିଚୟ ଓ ଗୋତ୍ର: ନିଜର ବଂଶ ଓ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କୁ (ଗୋତ୍ର) ମନେ ପକାଇବା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ନିଜର ଜେନେଟିକ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଚେର ସହ ଯୋଡ଼ି ହେଉ।
୩. ସଂକଳ୍ପ କରିବାର ବିଧି (Step-by-Step Guide)
ସଂକଳ୍ପ ସାଧାରଣତଃ ଦୀପ ସ୍ଥାପନ ଓ ଗଣେଶ ସ୍ମରଣ ପରେ କରାଯାଏ।
ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ:
ଡାହାଣ ହାତର ପାପୁଲିରେ ରଖିବା ପାଇଁ ଅଳ୍ପ ଜଳ।
ଅରୁଆ ଚାଉଳ (ଅକ୍ଷତ)।
ନାଲି ବା ହଳଦିଆ ଫୁଲ।
ଗୋଟିଏ ଗୁଆ ବା କିଛି ଦକ୍ଷିଣା (ମୁଦ୍ରା)।
ଦୁର୍ବା (ଦୁବ ଘାସ)।
ପ୍ରକ୍ରିୟା: ୧. ଆପଣଙ୍କ ଡାହାଣ ହାତର ପାପୁଲି ଉପରେ ବାମ ହାତ ରଖନ୍ତୁ (ବା କେବଳ ଡାହାଣ ହାତରେ ସାମଗ୍ରୀ ନିଅନ୍ତୁ)। ୨. ହାତରେ ଜଳ, ଅକ୍ଷତ, ଫୁଲ, ଗୁଆ ଓ ମୁଦ୍ରା ନେଇ ଆଖି ବନ୍ଦ କରନ୍ତୁ। ୩. ନିଜର ମନବାଞ୍ଛା ବା ପୂଜାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ। ୪. ପୁରୋହିତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚାରିତ ସଂକଳ୍ପ ବାକ୍ୟ ପଢ଼ନ୍ତୁ ବା ମନେ ମନେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ବିବରଣୀ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତୁ।
୪. ସଂକଳ୍ପ ମନ୍ତ୍ରର ମୁଖ୍ୟ ଭାଗ (ସାରାଂଶ)
ସଂକଳ୍ପ ମନ୍ତ୍ର ବହୁତ ଲମ୍ବା ହୋଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହାର ସାରାଂଶ ଏହିପରି:
ଓଁ ବିଷ୍ଣୁର୍ବିଷ୍ଣୁର୍ବିଷ୍ଣୁଃ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭଗବତୋ ମହାପୁରୁଷସ୍ୟ... (ବର୍ତ୍ତମାନର ଯୁଗ, କଳ୍ପ, ବର୍ଷ, ମାସ, ତିଥି, ନକ୍ଷତ୍ରର ନାମ ଦିଆଯାଏ) ...ଅମୁକ ଗୋତ୍ରୋତ୍ପନ୍ନଃ (ନିଜ ଗୋତ୍ର), ଅମୁକ ଶର୍ମା/ବର୍ମା (ନିଜ ନାମ)... ...ମମ ଆତ୍ମନଃ ଶ୍ରୁତି-ସ୍ମୃତି-ପୁରାଣୋକ୍ତ ଫଳପ୍ରାପ୍ତ୍ୟର୍ଥମ୍... ...ସର୍ବ ଅରିଷ୍ଟ ନିବାରଣାର୍ଥମ୍, ଶ୍ରୀ (ଦେବତାଙ୍କ ନାମ) ପୂଜନଂ କରିଷ୍ୟେ ।
ମନ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ: "ହେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ! ଏହି ପବିତ୍ର ଭାରତ ବର୍ଷରେ, ଏହି ତିଥି ଓ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ମୁଁ (ନିଜ ନାମ) ଏହି ଗୋତ୍ରରେ ଜନ୍ମିତ ହୋଇ, ନିଜର ଏବଂ ପରିବାରର କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ, ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଏବଂ ସମସ୍ତ ବିପଦ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଏହି ପୂଜା କରିବାକୁ 'ସଂକଳ୍ପ' କରୁଛି।"
ମନ୍ତ୍ର ଶେଷରେ ହାତର ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀକୁ ଭୂମିରେ ବା ଏକ ଥାଳିରେ "ଓଁ ତତ୍ ସତ୍" କହି ଧିରେ କରି ଛାଡ଼ି ଦିଅନ୍ତୁ।
୫. କେତେ ପ୍ରକାରର ସଂକଳ୍ପ ଥାଏ?
୧. ନିଷ୍କାମ ସଂକଳ୍ପ: ଯେଉଁଥିରେ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଇଚ୍ଛା ନଥାଏ, କେବଳ ଈଶ୍ୱର ପ୍ରୀତି ପାଇଁ କରାଯାଏ। ୨. ସକାମ ସଂକଳ୍ପ: ଯେଉଁଥିରେ କୌଣସି ଲକ୍ଷ୍ୟ (ଯେପରି ପରୀକ୍ଷାରେ ସଫଳତା, ରୋଗ ମୁକ୍ତି, ସନ୍ତାନ ପ୍ରାପ୍ତି) ପାଇଁ ପୂଜା କରାଯାଏ। ୩. ନୈମିତ୍ତିକ ସଂକଳ୍ପ: ବିଶେଷ ପର୍ବପର୍ବାଣୀ (ଯେପରି ମହାଶିବରାତ୍ରି ବା ସାବିତ୍ରୀ ବ୍ରତ) ପାଇଁ କରାଯାଉଥିବା ସଂକଳ୍ପ।
ଉପସଂହାର
ସଂକଳ୍ପ ହେଉଛି ଆମର ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସର ଏକ ପ୍ରମାଣ। ଯେତେବେଳେ ଆମେ ସଂକଳ୍ପ କରୁ, ଆମର ଅର୍ଦ୍ଧେକ କାର୍ଯ୍ୟ ସେଇଠି ସଫଳ ହୋଇଯାଏ, କାରଣ ଆମର ମନ ଏବଂ ଆତ୍ମା ଏକାଠି ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଯେବେ ଆପଣ ପୂଜାରେ ବସିବେ, କେବଳ ମନ୍ତ୍ର ନୁହେଁ, ବରଂ ନିଜ ହୃଦୟରୁ ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତୁ।
ପରବର୍ତ୍ତୀ ପୋଷ୍ଟ (Post-5): ପରବର୍ତ୍ତୀ ପୋଷ୍ଟରେ ଆମେ ଜାଣିବା ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରାଣବିନ୍ଦୁ "ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ପୂଜା" ବିଷୟରେ, ଯେଉଁଥିରେ ଆମେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନିଜ କର୍ମର ସମର୍ପଣ କରିଥାଉ।
ଲେଖକଙ୍କ ଟିପ୍ପଣୀ: ଯଦି ଆପଣ ନିଜ ଗୋତ୍ର ବା ତିଥି ବିଷୟରେ ଜାଣି ନାହାଁନ୍ତି, ତେବେ ସଂକଳ୍ପ ସମୟରେ "କାଶ୍ୟପ ଗୋତ୍ର" ଏବଂ "ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସାକ୍ଷୀ" ରଖି ପୂଜା କରିପାରିବେ।
ଏହି ପୋଷ୍ଟଟି ଆପଣଙ୍କୁ କିପରି ଲାଗିଲା? କମେଣ୍ଟରେ "ଜୟ ଜଗନ୍ନାଥ" ଲେଖି ଜଣାନ୍ତୁ!