ତ୍ରାଟକ (Tratak) — ଚକ୍ଷୁ ଓ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରିବାର ସରଳ ଗାଇଡ୍
ତ୍ରାଟକ ହେଉଛି ହଠଯୋଗର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉପକାରୀ ଅଭ୍ୟାସ। ଏହା ମାଧ୍ୟମରେ ଆମେ ଆମ ଚକ୍ଷୁକୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିନ୍ଦୁ, ଦୀପ ଶିଖା, ବିନ୍ଦୁ କିମ୍ବା ଦେବତାଙ୍କ ଛବି ଉପରେ ଏକାଗ୍ର କରି ଧ୍ୟାନ କରିଥାଉ। ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରେ, ଧ୍ୟାନ ଶକ୍ତି ବଢ଼ାଏ ଏବଂ ଚକ୍ଷୁ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଲାଭକାରୀ।
୧. ତ୍ରାଟକ କ’ଣ?
"ତ୍ରାଟକ" ଶବ୍ଦଟି ସଂସ୍କୃତ ରୁ ଆସିଛି, ଯାହାର ଅର୍ଥ — ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବରେ ଦେଖିବା କିମ୍ବା ନିରନ୍ତର ଚାହିଁ ରହିବା। ଏହା ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରକାର ଧ୍ୟାନ, ଯେଉଁଠାରେ ଚକ୍ଷୁ ଏବଂ ମନ ଏକେ ଜିନିଷ ଉପରେ ଏକାଗ୍ର ରହିଥାଏ।
ଏହି ଅଭ୍ୟାସରେ ଆମେ ଏକ ବିନ୍ଦୁ କିମ୍ବା ଦୀପ ଶିଖା ଉପରେ ଦେଖି ରହିଥାଉ — ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଖିରୁ ଲୁହ ଆସେ। ଏହା ମନର ବିକଳ୍ପ ଭାବକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ମନକୁ ସ୍ଥିର ଓ ସଚେତନ କରେ।
୨. ତ୍ରାଟକର ଲାଭ (ଉପକାର)
ତ୍ରାଟକ ଅଭ୍ୟାସ କଲେ ଅନେକ ମନସିକ ଓ ଶାରୀରିକ ଲାଭ ମିଳେ —
-
ମନ ଏକାଗ୍ର ହୁଏ ଓ ଧ୍ୟାନ ଶକ୍ତି ବଢ଼େ।
-
ଚିନ୍ତା, ଭୟ, ଦୁଃଖ ଓ ମାନସିକ ଅସ୍ଥିରତା କମିଯାଏ।
-
ଚକ୍ଷୁ ପେଶୀ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ, ଡିଜିଟାଲ ସ୍କ୍ରିନ୍ ଦେଖି ହେଉଥିବା ଷ୍ଟ୍ରେନ୍ କମିଯାଏ।
-
ନିଦ୍ରା ଭଲ ହୁଏ ଓ ମନରେ ଶାନ୍ତି ଆସେ।
-
ସ୍ମୃତି ଶକ୍ତି ଓ ଭିଜୁଆଲ ଧ୍ୟାନ (Visualization) କ୍ଷମତା ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ।
-
ମନ ଓ ଶରୀରର ସମନ୍ୱୟ ବଢ଼େ।
୩. ତ୍ରାଟକର ପ୍ରକାର
ତ୍ରାଟକର ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅଛି, ଯାହା ଅଭ୍ୟାସକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଚୟନ କରାଯାଏ —
-
ଜ୍ୟୋତି ତ୍ରାଟକ (Jyoti Tratak) — ଦୀପ ଶିଖା ଉପରେ ଏକାଗ୍ର ହେବା। ଏହା ମନକୁ ଶାନ୍ତ ଓ ପବିତ୍ର କରେ।
-
ବିନ୍ଦୁ ତ୍ରାଟକ (Bindu Tratak) — ଦିଆଳି ବା କାଗଜ ଉପରେ ଏକ ଛୋଟ ବିନ୍ଦୁ ଉପରେ ଦେଖିବା। ଏହା ଧ୍ୟାନ ଶକ୍ତି ଓ ଏକାଗ୍ରତା ବଢ଼ାଏ।
-
ଦେବତା ବା ଯନ୍ତ୍ର ତ୍ରାଟକ (Deity/Yantra Tratak) — ଦେବୀ-ଦେବତାଙ୍କ ଛବି, ମନ୍ଦିର ଯନ୍ତ୍ର ଉପରେ ଦେଖିବା। ଏହା ଭକ୍ତି ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା ବଢ଼ାଏ।
-
ଆଭ୍ୟନ୍ତର ତ୍ରାଟକ (Antar Tratak) — ଆଖି ବନ୍ଦ କରି ମନରେ ସେହି ଛବିକୁ ଧାରଣ କରି ରହିବା। ଏହା ଉନ୍ନତ ଧ୍ୟାନ ପାଇଁ।
୪. ତ୍ରାଟକ କିପରି କରିବେ (ପଦକ୍ରମ)
-
ଆପଣଙ୍କର ଯେଉଁ ଘର ଶାନ୍ତ , ଅନ୍ଧାର ଥିବ ସେହିଭଳି ଘର ଚୟନ କରନ୍ତୁ ।
-
ଯାହା ଉପରେ ଲୟ ରଖିବେ ଯେମିତି ଦୀପ, ବିନ୍ଦୁ, କୌଣସି ଠାକୁରଙ୍କ ଚିତ୍ର ବା ଯନ୍ତ୍ର ଆଖି ସାମ୍ନାରେ ରଖନ୍ତୁ — ପ୍ରାୟ ଏକ ମିଟର ଦୂରରେ ରଖନ୍ତୁ ।
-
ଚଟାଣ ଉପରେ କୌଣସି ଏକ ଆସନ ବିଛାଇ ସିଧା ହେଇ ବସନ୍ତୁ, ଶରୀର ଓ ମୁଣ୍ଡ ସିଧା ରଖନ୍ତୁ।
-
ଆଖି ଦୀପ ଉପରେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବରେ ( ଆଖି ପତା ନପକାଇ ) ଦେଖନ୍ତୁ, ପ୍ରାୟ ୧୦–୨୦ ମିନିଟ ଯାଏ ,ଯେତେବେଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଖିରେ ଜ୍ୱାଳା ବା ଲୁହ ନ ଆସଛି ।
ଦୀପ ତ୍ରାଟକ ଛଡା ଅନ୍ୟ ଯେଉଁ ତ୍ରାଟକ କରିବେ ସେହି ଘରର ଆଲୋକ ହାଲକା ହେବା ଦରକାର , ଯାହା କୁ ଲୟ କରୁଛନ୍ତି ସେ ଯେପରି ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଶ୍ୟ ହେଉଥିବ।
-
ଆଖିରେ ଲୁହ ଆସିଲେ ଦେଖିବା ବନ୍ଦ କରନ୍ତୁ, ଆଖି ବନ୍ଦ କରି ସେହି ଛବିକୁ ମନରେ ଧାରଣ କରନ୍ତୁ ୩୦–୬୦ ସେକେଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।
-
ଆଖି ଖୋଲି ବିଶ୍ରାମ ନିଅନ୍ତୁ, ପୁନଃ ଏହି ପଦକ୍ରମକୁ ୩–୫ ବାର କରନ୍ତୁ।
ଆପଣଙ୍କର ଯେଉଁ ଘର ଶାନ୍ତ , ଅନ୍ଧାର ଥିବ ସେହିଭଳି ଘର ଚୟନ କରନ୍ତୁ ।
ଯାହା ଉପରେ ଲୟ ରଖିବେ ଯେମିତି ଦୀପ, ବିନ୍ଦୁ, କୌଣସି ଠାକୁରଙ୍କ ଚିତ୍ର ବା ଯନ୍ତ୍ର ଆଖି ସାମ୍ନାରେ ରଖନ୍ତୁ — ପ୍ରାୟ ଏକ ମିଟର ଦୂରରେ ରଖନ୍ତୁ ।
ଚଟାଣ ଉପରେ କୌଣସି ଏକ ଆସନ ବିଛାଇ ସିଧା ହେଇ ବସନ୍ତୁ, ଶରୀର ଓ ମୁଣ୍ଡ ସିଧା ରଖନ୍ତୁ।
ଆଖି ଦୀପ ଉପରେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବରେ ( ଆଖି ପତା ନପକାଇ ) ଦେଖନ୍ତୁ, ପ୍ରାୟ ୧୦–୨୦ ମିନିଟ ଯାଏ ,ଯେତେବେଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଖିରେ ଜ୍ୱାଳା ବା ଲୁହ ନ ଆସଛି ।
ଦୀପ ତ୍ରାଟକ ଛଡା ଅନ୍ୟ ଯେଉଁ ତ୍ରାଟକ କରିବେ ସେହି ଘରର ଆଲୋକ ହାଲକା ହେବା ଦରକାର , ଯାହା କୁ ଲୟ କରୁଛନ୍ତି ସେ ଯେପରି ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଶ୍ୟ ହେଉଥିବ।
ଆଖିରେ ଲୁହ ଆସିଲେ ଦେଖିବା ବନ୍ଦ କରନ୍ତୁ, ଆଖି ବନ୍ଦ କରି ସେହି ଛବିକୁ ମନରେ ଧାରଣ କରନ୍ତୁ ୩୦–୬୦ ସେକେଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।
ଆଖି ଖୋଲି ବିଶ୍ରାମ ନିଅନ୍ତୁ, ପୁନଃ ଏହି ପଦକ୍ରମକୁ ୩–୫ ବାର କରନ୍ତୁ।
୫. ସମୟ ଓ ଅଭ୍ୟାସ ବଢ଼ାଇବା
-
ଆରମ୍ଭରେ ଦିନକୁ ୫ ମିନିଟ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ।
-
୨–୩ ସପ୍ତାହ ପରେ ଏହାକୁ ୧୦–୧୫ ମିନିଟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଢ଼ାନ୍ତୁ।
-
ଯେତେବେଳେ ଚକ୍ଷୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ହେବ, ତେବେ ଆଭ୍ୟନ୍ତର ତ୍ରାଟକ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ।
-
ନିୟମିତ ଅଭ୍ୟାସ ରଖିଲେ ମନ ଓ ଚକ୍ଷୁ ଦୁହିଁ ସ୍ୱସ୍ଥ ହୁଏ।
ଆରମ୍ଭରେ ଦିନକୁ ୫ ମିନିଟ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ।
୨–୩ ସପ୍ତାହ ପରେ ଏହାକୁ ୧୦–୧୫ ମିନିଟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଢ଼ାନ୍ତୁ।
ଯେତେବେଳେ ଚକ୍ଷୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ହେବ, ତେବେ ଆଭ୍ୟନ୍ତର ତ୍ରାଟକ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ।
ନିୟମିତ ଅଭ୍ୟାସ ରଖିଲେ ମନ ଓ ଚକ୍ଷୁ ଦୁହିଁ ସ୍ୱସ୍ଥ ହୁଏ।
୬. ସାବଧାନତା ଓ ପରାମର୍ଶ
-
ଯଦି ଆପଣଙ୍କ ଆଖିରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଲାଲ ହେବା, ଗ୍ଲାକୋମା ବା ମାଇଗ୍ରେନ୍ ଅଛି — ତେବେ ତ୍ରାଟକ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ଡାକ୍ତରଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ନିଅନ୍ତୁ।
ଯଦି ଆପଣ ଚଷମା ନିତ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି ତେବେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ଚଷମା ବ୍ୟବହାର କରିବାଟା ଉଚିତ ରହିବ
-
ଦୀପ ଦେଖୁଥିବା ବେଳେ ପବନ ନ ଥିବା ଘର ଚୟନ କରନ୍ତୁ, ଯାହା ଶିଖାକୁ ନ ହଲାଏ , ନଚେତ ଆପଣଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ଏବଂ ଆଖି ଉପରେ ଏହାର କୁ ପ୍ରଭାବ ପଡିବ, ଘରର କବାଟ ଝରକା ବନ୍ଦ କରନ୍ତୁ ।
-
ଆଖି ଯଦି ଜଳିଯାଏ କିମ୍ବା ଖରାପ ଲାଗେ — ସେହି ଦିନ ଅଭ୍ୟାସ ବନ୍ଦ କରନ୍ତୁ।
-
ଖାଇଥିବା ପରେ ବା ରାତି ବେଳେ ଅତ୍ୟଧିକ କ୍ଲାନ୍ତି ସମୟରେ ତ୍ରାଟକ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।
ଯଦି ଆପଣଙ୍କ ଆଖିରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଲାଲ ହେବା, ଗ୍ଲାକୋମା ବା ମାଇଗ୍ରେନ୍ ଅଛି — ତେବେ ତ୍ରାଟକ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ଡାକ୍ତରଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ନିଅନ୍ତୁ।
ଯଦି ଆପଣ ଚଷମା ନିତ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି ତେବେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ଚଷମା ବ୍ୟବହାର କରିବାଟା ଉଚିତ ରହିବ
ଦୀପ ଦେଖୁଥିବା ବେଳେ ପବନ ନ ଥିବା ଘର ଚୟନ କରନ୍ତୁ, ଯାହା ଶିଖାକୁ ନ ହଲାଏ , ନଚେତ ଆପଣଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ଏବଂ ଆଖି ଉପରେ ଏହାର କୁ ପ୍ରଭାବ ପଡିବ, ଘରର କବାଟ ଝରକା ବନ୍ଦ କରନ୍ତୁ ।
ଆଖି ଯଦି ଜଳିଯାଏ କିମ୍ବା ଖରାପ ଲାଗେ — ସେହି ଦିନ ଅଭ୍ୟାସ ବନ୍ଦ କରନ୍ତୁ।
ଖାଇଥିବା ପରେ ବା ରାତି ବେଳେ ଅତ୍ୟଧିକ କ୍ଲାନ୍ତି ସମୟରେ ତ୍ରାଟକ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।
୭. ନିୟମିତ ଅଭ୍ୟାସର ଫଳ
ନିୟମିତ ତ୍ରାଟକ ଅଭ୍ୟାସ ମାଧ୍ୟମରେ ଆପଣ ଏକ ଶାନ୍ତ, ସଚେତନ ଓ ସ୍ଥିର ମନ ଗଠନ କରିପାରିବେ। ଏହା ଧ୍ୟାନ, ଜପ, ପାଠ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉନ୍ନତିରେ ଅପୂର୍ବ ଫଳ ଦେଏ।
ଉପସଂହାର:
ତ୍ରାଟକ ହେଉଛି ଏକ ସହଜ ତଥା ଗଭୀର ଯୋଗ ପ୍ରକ୍ରିୟା। ଏହା ଆମର ମନ, ଚକ୍ଷୁ ଓ ଆତ୍ମାକୁ ସମତା ଓ ଶାନ୍ତି ଦିଏ। ଦିନକୁ କେବଳ କିଛି ସମୟ ଏହି ଅଭ୍ୟାସକୁ ଦେଲେ, ଜୀବନରେ ଏକ ନୂଆ ଶାନ୍ତି ଓ ଏକାଗ୍ରତାର ଅନୁଭବ ହେବ।